Een schokkende analyse van het recordaantal executies
Inleiding
De tiende oktober, de Werelddag tegen de Doodstraf, biedt een gelegenheid om stil te staan bij een van de meest controversiële en gewelddadige vormen van straf wereldwijd. Terwijl meer dan twee derde van de landen ter wereld de doodstraf wettelijk of feitelijk hebben afgeschaft, blijft het autoritaire regime in Iran bovenaan de lijst staan van staten die executies op grootschalige en systematische wijze uitvoeren. Statistieken over de eerste helft van 2025 tonen aan dat het regime niet alleen nalaat deze straf te beperken, maar deze actief inzet als instrument van politieke repressie en maatschappelijke intimidatie.
Een historische terugblik op de doodstraf
De doodstraf kent een geschiedenis van ongeveer vierduizend jaar. Voor het eerst werd zij officieel toegepast in het oude Babylonië onder de wetten van Hammurabi. Met de opkomst van moderne rechtsstelsels en de groei van sociaal bewustzijn hebben veel staten de doodstraf afgeschaft. De World Coalition Against the Death Penalty riep in 2003 de tiende oktober uit tot Werelddag tegen de Doodstraf om dit proces te versnellen. Vandaag hebben meer dan 140 landen de doodstraf afgeschaft of al jarenlang niet meer uitgevoerd. Iran behoort echter tot de weinige staten die hardnekkig vasthouden aan deze praktijk.
Iran – Recordhouder in executies gedurende vier decennia
Sinds 1978 behoort Iran consequent tot de drie landen met het hoogste aantal executies wereldwijd. Het hoogtepunt vond plaats in de jaren tachtig, toen duizenden politieke tegenstanders in gevangenissen werden geëxecuteerd. Deze trend is niet alleen voortgezet, maar in recente jaren zelfs geïntensiveerd. Volgens mensenrechtenrapporten heeft het regime in de afgelopen 45 jaar meer executies uitgevoerd dan enig ander land in het
Midden-Oosten.
De cijfers laten een verontrustende stijging zien: in 2025 is het aantal executies met bijna 250% toegenomen, wat neerkomt op een gemiddelde van acht executies per dag. Aangezien vele executies in het geheim plaatsvinden, vertegenwoordigen deze cijfers slechts het topje van de ijsberg. De toegenomen snelheid van executies weerspiegelt de politieke onzekerheid van het regime, dat zijn eigen overleven bedreigd ziet.
Executie als politiek instrument
De geschiedenis van de doodstraf in Iran laat zien dat deze niet enkel wordt toegepast als reactie op ernstige misdrijven, maar vooral als instrument van politieke repressie. In de jaren tachtig werden duizenden politieke gevangenen zonder eerlijk proces geëxecuteerd, louter vanwege hun ideologische overtuiging. Ook vandaag gebruikt het regime de doodstraf als middel om sociale en politieke protesten te onderdrukken. Elke golf van maatschappelijke onrust wordt beantwoord met een golf van executies, bedoeld om een duidelijke boodschap over te brengen: elke vorm van verzet kan met de dood worden bestraft.
Een aanzienlijk deel van de executies betreft politieke gevangenen, etnische en religieuze minderheden of demonstranten. De doodstraf vervult daarmee een bredere functie dan louter straf: zij is een instrument van controle, angst en machtsbehoud. Mensenrechtenexperts benadrukken dat dit beleid niet gericht is op gerechtigheid, maar op het consolideren van een klimaat van angst en onderwerping. De afschaffing van de doodstraf is daarom niet slechts een humanitaire eis, maar een noodzakelijke stap om een einde te maken aan systematische repressie.
Sociale en psychologische gevolgen van executies
De impact van de doodstraf beperkt zich niet tot de veroordeelde; ook families en gemeenschappen worden diep getroffen. De familie van een terdoodveroordeelde leeft langdurig in angst en onzekerheid, wat leidt tot psychische stoornissen, depressie en sociale isolatie. Kinderen van geëxecuteerden dragen vaak een sociaal stigma en kampen met gevoelens van onveiligheid en verlies.
Daarnaast veroorzaken executies ernstige economische problemen. Veel terdoodveroordeelden zijn de kostwinners van hun gezin. De juridische kosten, advocatenhonoraria en pogingen tot gratie leggen een zware financiële druk op de families, waardoor armoede en sociale uitsluiting toenemen.
Op maatschappelijk niveau versterken executies een cultuur van angst en wantrouwen. In plaats van rechtvaardigheid en veiligheid te bevorderen, ondermijnen zij het vertrouwen van burgers in de overheid en belemmeren zij de ontwikkeling van een civiele samenleving.
De campagne ‘Woensdagen tegen Executie’
In de afgelopen jaren is de protestcampagne Woensdagen tegen Executie uitgegroeid tot een belangrijke vreedzame beweging tegen de doodstraf in Iran. Wat begon als een kleinschalige online actie, is uitgegroeid tot een breed gedragen maatschappelijke beweging waarbij familieleden van terdoodveroordeelden, studenten en internationale organisaties betrokken zijn.
Elke woensdag delen deelnemers foto’s, verklaringen en oproepen tot afschaffing van de doodstraf. Hierdoor blijft het onderwerp prominent aanwezig in het publieke debat. De campagne heeft bovendien solidariteit en onderlinge steun gecreëerd tussen families van slachtoffers, waardoor zij gezamenlijk hun stem kunnen verheffen en internationale aandacht genereren. Deze vorm van collectieve actie vergroot de druk op het regime en versterkt de maatschappelijke weerstand tegen het gebruik van de doodstraf.
De noodzaak van collectieve actie
De strijd tegen de doodstraf kan niet worden gewonnen door geïsoleerde acties of individuele protesten. Het repressieve karakter van autoritaire regimes is erop gericht tegenstand te verdelen en te neutraliseren. Daarom is collectieve samenwerking essentieel. Families van terdoodveroordeelden dienen hun verhalen te delen en zich te verenigen om gezamenlijke campagnes te ontwikkelen. Mensenrechtenorganisaties, journalisten en internationale instanties kunnen door samenwerking de druk op het regime vergroten. Ervaring leert dat binnenlandse en internationale publieke druk in veel gevallen executies heeft uitgesteld of voorkomen. Collectieve actie is dus niet alleen een morele, maar ook een pragmatische noodzaak.
Schending van het fundamentele recht op leven
De doodstraf is een van de meest brute en onmenselijke vormen van bestraffing. Zij schendt het fundamentele recht op leven en laat diepe littekens achter in gezinnen en de samenleving. De ervaring in Iran en andere landen toont aan dat een hoge frequentie van executies geen afname van criminaliteit veroorzaakt, maar juist dient als middel tot onderdrukking en angstzaaierij. De toenemende executies van vrouwen, minderjarigen, etnische minderheden en politieke gevangenen illustreren de systematische aard van dit geweld.
In deze context vormen campagnes zoals Nee tegen Executie en de gezamenlijke inzet van burgers, families en mensenrechtenorganisaties een lichtpunt in de duisternis. De strijd tegen de doodstraf is meer dan een mensenrechtenkwestie – het is een existentiële strijd voor menselijke waardigheid en voor het herstel van hoop in een samenleving die decennialang onder de schaduw van de galg heeft geleefd.
