Sinds 28 december 2025 heeft de internationale gemeenschap met ongekende kracht gereageerd op berichten over een grootschalige en systematische onderdrukking van protesten in heel Iran. VN-organen, de Europese Unie en internationale juridische organisaties hebben onderzoeken ingesteld en sancties opgelegd, waarbij zij volledige juridische verantwoordelijkheid voor de acties van het regime eisen.

1. VN-Mensenrechtenraad: bewijsmateriaal veiligstellen voor toekomstige processen

Op 23 januari 2026 heeft de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties (UNHRC) tijdens zijn 39e speciale zitting een baanbrekende resolutie aangenomen over de “verslechterende mensenrechtensituatie in Iran” naar aanleiding van de protesten die eind 2025 begonnen.

Verlenging van het mandaat van de onderzoeksmissie
De resolutie bevat verschillende cruciale juridische maatregelen:

  • Speciaal rapporteur: het mandaat van Mai Sato met een jaar verlengd.
  • Feitenonderzoeksmissie (FFM): het mandaat van de “Onafhankelijke internationale feitenonderzoeksmissie inzake Iran” met twee jaar verlengd.
  • Strafrechtelijk bewijs: De FFM heeft de opdracht gekregen om ernstige schendingen van de mensenrechten in Iran te onderzoeken en forensisch bewijs en getuigenverklaringen te bewaren.
  • Universele jurisdictie: Het expliciete doel is om dit bewijs te gebruiken in toekomstige strafrechtelijke procedures, zowel voor nationale rechtbanken (universele jurisdictie) als voor internationale tribunalen.

Doelstelling: voorbereiding op gerechtelijke vervolging

VN-Hoge Commissaris Volker Türk verklaarde op 23 januari 2026 dat de onderdrukking voortduurt en dat de daders ter verantwoording moeten worden geroepen. Kernpunten van de eisen van de VN:

  • Dringend onderzoek: Onmiddellijk onderzoek naar de gebeurtenissen sinds 28 december 2025, met name de bloedbaden van 8 en 9 januari.
  • Moratorium op de doodstraf: onmiddellijke stopzetting van executies en vrijlating van alle willekeurig vastgehouden personen.
  • Maak een einde aan de blokkade van het internet: Onmiddellijke herstel van volledige internettoegang zodat de bevolking misdaden kan documenteren.

Onderzoek naar misdaden tegen de menselijkheid

Deskundigen, onder wie speciaal rapporteur Mai Sato, hebben gewezen op patronen van systematisch geweld, waaronder dodelijk vuur op menigten en massale willekeurige arrestaties. Mediaberichten, zoals Le Monde (januari 2026), suggereren dat het dodental aanzienlijk hoger ligt dan de officiële cijfers, waardoor de onderdrukking mogelijk kan worden aangemerkt als misdaden tegen de menselijkheid volgens het internationaal recht.

2. Aanvallen op medische neutraliteit en gezondheidszorginstellingen

Internationale orde van advocaten: schendingen van het recht op gezondheid

Op 16 januari 2026 waarschuwde de Internationale Orde van Advocaten (IBA) dat veiligheidstroepen ziekenhuizen zijn binnengedrongen om gewonde demonstranten te arresteren en medisch personeel te intimideren. Deze acties zijn in strijd met artikel 12 van het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (ICESCR).

WHO rapporteert over aanvallen op medische instellingen

Op 30 januari 2026 meldde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ernstig geweld in het Imam Khomeini-ziekenhuis in Ilam.

  • Schade: Meer dan 33 verpleegkundigen, spoedeisende hulp artsen en specialisten werden gearresteerd en 50 paramedici raakten gewond.
  • Verklaring: De directeur-generaal van de WHO verklaarde: “Gezondheidszorg mag nooit een doelwit zijn.”

De BMA over “verraad” en schendingen van het Verdrag van Genève

De British Medical Association (BMA) wees er op 21 januari 2026 op dat het regime ambulances gebruikt voor troepentransport, wat een ernstige schending (perfidie) van de Verdragen van Genève inhoudt. Aanvallen op klinieken in Ilam (4 januari) en Isfahan (10 januari) worden gedocumenteerd als oorlogsmisdaden in een intern conflict.

3. EU-sancties en de plaatsing van de IRGC op de terroristenlijst (januari 2026)

Op 29 januari 2026 heeft de Raad van de Europese Unie een ingrijpend sanctiepakket aangenomen.

Gesanctioneerde rechterlijke macht en ambtenaren

De EU heeft zich gericht op personen die rechtstreeks betrokken zijn bij de “samenvattende kamers” en de executie van demonstranten in Iran:

  • Rechter Iman Afshari: Voorzitter van de Revolutionaire Rechtbank van Teheran, bekend om zijn draconische vonnissen tegen studenten.
  • Eskandar Momeni: Minister van Binnenlandse Zaken en hoofd van de Nationale Veiligheidsraad.
  • Mohammad Movahedi-Azad: Procureur-generaal van Iran.
  • Seyed Majid Feiz Jafari: Hoofd van de openbare veiligheidsdienst.

IRGC op de terroristenlijst van de EU geplaatst
In een historische koerswijziging heeft de Raad Buitenlandse Zaken van de EU het Islamitische Revolutionaire Garde Corps (IRGC) toegevoegd aan zijn lijst van terroristische organisaties, naast Al-Qaeda en ISIS.

  • Kaja Kallas (hoofd buitenlandse zaken van de EU): “Repressie kan niet onbeantwoord blijven. Elk regime dat duizenden van zijn eigen burgers doodt, werkt aan zijn eigen ondergang.”
  •  Gevolgen: onmiddellijke bevriezing van alle activa van de IRGC in de EU en een totaalverbod op financiële of materiële steun.
4. De lange arm van justitie: beroep doen op universele jurisdictie tegen straffeloosheid

Europees Parlement (22 januari): riep op tot strikte handhaving van sancties en onderzoek naar “ernstige misdaden volgens het internationaal recht”.
• Internationale Commissie van Juristen (19 januari): eiste een “einde aan de straffeloosheid” voor het patroon van ernstige schendingen van de mensenrechten.
• Mondiaal Centrum voor de Verantwoordelijkheid om te Beschermen: adviseerde staten om universele jurisdictie te gebruiken om Iraanse functionarissen te vervolgen.

5. De anatomie van het bloedbad van 2026 in Iran: een statistisch en chronologisch overzicht van staatsgeweld

Chronologie van de opstand van 2026

  • 28 december 2025: Protesten beginnen in de Grote Bazaar van Teheran.
  • 1-7 januari 2026: Verspreiding naar meer dan 400 steden.
  • 8 januari 2026: Totale blokkade van het internet; begin van landelijke bloedbaden.
  • 29 januari 2026: IRGC officieel door de EU aangemerkt als terroristische organisatie.
De menselijke kosten van onderdrukking Schattingen van ngo’s/VN Cijfers van het regime
Totaal aantal doden 20.000 tot 36.500 ongeveer 3.100
Gedode kinderen 500+ (113+ geverifieerd) geen cijfers
Totaal aantal arrestaties  meer dan 50.000 “enkele duizenden”

Tactische wreedheid: documentatie van staatsmisdaden en de ineenstorting van wettelijke waarborgen

  • Dodelijk geweld en willekeurig schieten: inzet van sluipschutters op grote hoogte en op voertuigen gemonteerde machinegeweren tegen vreedzame bijeenkomsten, wat in strijd is met het beginsel van noodzakelijkheid en evenredigheid.
  • Gebruik van wapens in de gezondheidszorg: systematische invallen in medische voorzieningen en ontvoering van patiënten uit operatiekamers; meer dan 800 gedocumenteerde gevallen van oogletsel en opzettelijke blindmaking in de Noor-kliniek.
  • Gericht op minderjarigen: Buitengerechtelijke executies van kinderen, geïllustreerd door de tragische dood van Taha Safari (16) en Sam Afshari (17), wat een patroon van door de staat geleid geweld tegen jongeren aan het licht brengt.
  • Gedwongen verdwijningen en grafschennis: het gebruik van koeltransport voor anonieme massale begrafenissen en schokkende berichten over gewonde gevangenen die levend begraven worden in Behesht-e Zahra om het werkelijke dodental te verbergen.
  • Digitaal autoritarisme: integratie van geavanceerde AI-gestuurde gezichtsherkenning (Hikvision/Tiandy) om massale surveillance uit te voeren en preventieve arrestaties van mensenrechtenverdedigers te verrichten.

Sam Afshari, 17, werd naar het Madani-ziekenhuis gebracht nadat hij op 8 januari tijdens protesten in de stad Karaj was neergeschoten. Getuigen vertelden zijn familie later dat artsen probeerden hem te redden en dat hij nog bij bewustzijn was toen ze hem naar zijn naam vroegen. Terwijl hij een beademingsslang in zijn mond had en verpleegsters een zuurstofkapje op hem hadden geplaatst, bezetten regeringstroepen het ziekenhuis en schoten hem op zijn ziekenhuisbed dood met scherpe munitie.

Conclusie: van documentatie naar verantwoordingsplicht > De gebeurtenissen na december 2025 betekenen een definitieve breuk in de relatie van de Iraanse staat met het internationaal recht. Het bewijsmateriaal dat in dit rapport wordt beschreven, variërend van het bloedbad van 8-9 januari tot het systematisch aanvallen van medische voorzieningen, schetst een duidelijk beeld van een regime dat buiten de grenzen van de Verdragen van Genève en het Internationale Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (ICCPR) opereert. De reactie van de internationale gemeenschap betekent echter een historische verschuiving. De overgang van louter diplomatieke veroordeling naar het actief bewaren van forensisch bewijsmateriaal door de VN-onderzoekscommissie, in combinatie met het agressieve sanctieregime van de EU, suggereert dat het “tijdperk van straffeloosheid” inderdaad ten einde loopt. Voor de slachtoffers van de opstand van 2026 hangt gerechtigheid nu af van de strikte toepassing van universele jurisdictie. Om de slachtoffers te eren, moet de internationale gemeenschap verder gaan dan alleen rapportage en overgaan tot actieve vervolging van de daders. De documentatie is duidelijk, de mandaten zijn vastgesteld en de juridische weg naar verantwoordingsplicht ligt nu open.